Welcome in Greece Welcome in Greece

 

ΑρχικήInitial ΠίσωBack



Διαχείριση και έργα βελτίωσης ενδιαιτημάτων για τα είδη άγριας πανίδας

Κυριακος Σκορδάς Δασολόγος Περιβαντολόγος MSc

Είναι γεγονός πως η άγρια πανίδα επηρεάζεται από διάφορους παράγοντες, βιοτικούς και αβιοτικούς. Η κατάσταση των ενδιαιτημάτων που τα διάφορα είδη ζουν και αναπτύσσονται είναι επίσης ένας παράγοντας που επιδρά τόσο στους πληθυσμούς των ειδών και όσο στη δυναμική των πληθυσμών.

Το οικοσύστημα χωρίζεται στον βιότοπο και τη βιο-κοινότητα. Η Βιοκοινότητα αφορά τη φυτοκοινότητα και τη ζωοκοινότητα (καθώς και τους αποικοδομητές) ο δε βιότοπος χωρίζεται σε εδαφότοπο και κλιματότοπο. Αντί για τη λέξη βιότοπο θεωρείται ορθότερο να χρησιμοποιείται η λέξη ενδιαίτημα, καθώς με πιο περιεκτικό τρόπο περιγράφει το χώρο όπου ένα είδος ζει, αναπτύσσεται, τρέφεται, αναπαράγεται και του παρέχεται η δυνατότητα της κάλυψης. Ουσιαστικά λοιπόν το ενδιαίτημα σχετίζεται με το χώρο, που ειδικά για την άγρια πανίδα μας ενδιαφέρει ο χώρος αυτός να είναι χρήσιμος.

Με τον καθορισμό κατάλληλων δεικτών (δείκτες καταλληλότητας ενδιαιτήματος) μπορούμε σε αδρομερείς εκτιμήσεις να πούμε αν μια περιοχή είναι κατάλληλη ή όχι για διάφορα είδη της άγριας πανίδας. Επίσης μπορούμε να διαπιστώσουμε αν η περιοχή αυτή ως ενδιαίτημα είναι υποβαθμισμένη και να προτείνουμε κατάλληλα μέτρα για την ανόρθωση της.

Με την πιο ευρεία έννοια ως ενδιαίτημα ορίζεται ο φυσικός χώρος στο οποίο ζει ένα είδος, ένας πληθυσμός ή μια βιοκοινότητα. Παραδείγματα ενδιαιτημάτων θα μπορούσαν να θεωρηθούν: ένα δάσος κωνοφόρων πυκνό μικρής ηλικίας, ένα δάσος κωνοφόρων μεγάλης ηλικίας, ένα δάσος κωνοφόρων αραιό, ένα δάσος πλατύφυλλων, μια ρεματιά, ένα δάσος αείφύλλων πλατύφυλλων, μια καλλιεργούμενη έκταση, ένα λιβαδικο οικοσύστημα με αγροστώδη κ.λ.π.

Η ύπαρξη κατάλληλου ενδιαιτήματος για τα είδη της άγριας πανίδας αποτελεί απώτερο διαχειριστικό στόχο, ο οποίος θα εξυπηρετείται καλύτερα με την ύπαρξη κατάλληλων κατευθυντήριων οδηγιών για την εφαρμογή έργων βελτίωσης.
Παράλληλα στις περιπτώσεις του προσδιορισμού του κατάλληλου ενδιαιτήματος για ένα είδος συχνά γίνεται αντιληπτό πως τα χαρακτηριστικά αυτού του ενδιαιτήματος μπορεί να μην είναι κατάλληλα για κάποιο άλλο είδος της άγριας πανίδας. Έτσι πέρα από τις γνωστές σχέσεις μεταξύ των ειδών (ανταγωνιστικές, κ.λπ.) υπάρχουν και τα δομικά στοιχεία του ενδιαιτήματος στα οποία μπορεί να υπάρχει διάσπαση, κατάτμηση ή κατακερματισμός, που ανά περίπτωση μπορεί να ευνοεί ένα είδος ή να αποτελεί μη θετικό στοιχείο για κάποιο άλλο είδος.

Έργα βελτίωσης ενδιαιτήματος εφαρμόζονται σε αρκετές περιπτώσεις όπου ένα είδος έχει προεπιλεγεί και εφαρμόζονται τα έργα για τη βελτίωση του ενδιαιτήματος του συγκεκριμένου είδους. Τα έργα αυτά θα μπορούσαν να θεωρηθούν ως στοχευμένα έργα και διαφέρουν ως προς την προεπιλογή του στόχου (αλλά και λόγω άλλων παραγόντων) από τα έργα που γενικώς επιδρούν στο ενδιαίτημα και στην άγρια πανίδα (όπως είναι για παράδειγμα ένα έργο αναδασώσεων).

Το ενδιαίτημα χρησιμοποιείται από είδη που μόνιμα διαβιούν σε αυτό ή από είδη που μετακινούνται ή μεταναστεύουν. Αξίζει να επισημανθεί πως ακόμα και αν ένα έργο βελτίωσης είναι στοχευμένο για την ευνόηση ενός συγκεκριμένου είδους, σε αρκετές περιπτώσεις (αν όχι σε όλες) από το έργο αυτό ευνοούνται και άλλα είδη και ουσιαστικά αποτελεί ένα εν δυνάμει έργο θετικής επίδρασης στο σύνολο της βιοποικιλότητας.

Στην Ελλάδα τα έργα βελτίωσης ενδιαιτημάτων δεν είναι συστηματικά καταγεγραμμένα αν εκτελούνται, με βάση αν είναι στοχευμένα για την ευνόηση κάποιου ή κάποιων ειδών της άγριας πανίδας, καθώς και από ποιους εκτελούνται. Είναι γνωστό όμως πως διάφοροι φορείς, όπως για παράδειγμα οι κυνηγετικές οργανώσεις εφαρμόζουν έργα βελτίωσης βιοτόπων (όπως λανθασμένα και εκ παραδρομής αναφέρονται), δηλαδή έργα βελτίωσης ενδιαιτημάτων.
Η φυσιογνωμία των χαρακτηριστικών γνωρισμάτων αυτών των έργων αρχίζει πια να ταξινομείται, ώστε να είναι εύκολη η συστηματική καταγραφή και κατηγοριοποίηση αυτών, με βάση τα χαρακτηριστικά τους. Ο προσδιορισμός των γνωρισμάτων των έργων βελτίωσης ενδιαιτημάτων για τα είδη της άγριας πανίδας θα διευκολύνει τον σχεδιασμό για την εφαρμογή μελλοντικών έργων αλλά και για τον προσδιορισμό στοιχείων που θα αφορούσαν την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των έργων αυτών.

Ένα ενδιαίτημα έχει ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά γιατί από αυτά εξαρτάται αν μπορεί να «συντηρήσει» ένα συγκεκριμένο πληθυσμό ενός είδους ικανοποιώντας τις κύριες ανάγκες του.

    Τα χαρακτηριστικά αυτά είναι τα εξής:

    ' Ητροφή

    Οι χώροι για κάλυψη

    Το νερό

    Οι θέσεις για αναπαραγωγή και η διάταξη τους μέσα στο χώρο

Επίσης πρέπει να εξετάζεται η χωρική κατανομή αυτών των παραγόντων μέσα στο ενδιαίτημα, ώστε να ικανοποιούνται οι ανάγκες των ειδών της άγριας πανίδας ευρύτερα μέσα στο χώρο και όχι μόνο σε συγκεκριμένες θέσεις. Επ' αυτού υπάρχει και ο ισχυρισμός ότι μπορεί να βελτιωθεί συνολικά το ενδιαίτημα με την εφαρμογή σημειακών δράσεων μικρής κλίμακας, που έχουν πολύ συγκεκριμένο στόχο.
Λόγου χάρη η παροχή νερού προς την άγρια πανίδα σε θέσεις που δεν μπορούσαν τα είδη να έχουν πρόσβαση, αλλά οι θέσεις αυτές προσέφεραν ικανοποιητικό χώρο για κάλυψη.
Διαχειριστικά η προσέγγιση αυτή χρησιμοποιείται με επιτυχία στη διαχείριση λιβαδικών οικοσυστημάτων, όπου οι θέσεις με νερό ή με αλάτι επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό τη συμπεριφορά των κοπαδιών των κτηνοτροφικών ζώων και κατά συνέπεια τη κατανάλωση της βοσκήσιμης ύλης. Οι τεχνικές αυτές χρησιμοποιούνται για την ομοιόμορφη κατανομή της βοσκοφόρτωσης. Κατά αντιστοιχία οι θέσεις με νερό επηρεάζουν τη κίνηση των ειδών της άγριας πανίδας, καθώς συνοπτικά είναι «υποχρεωτικές στάσεις» στη συμπεριφορά των διαφόρων ειδών.

Τέλος γίνεται αντιληπτό ότι οι στοχευμένες δράσεις βελτίωσης ενός ενδιαιτήματος μπορεί όντως να δημιουργήσουν ένα θεωρητικά ιδεώδες ενδιαίτημα που να ικανοποιεί τις βασικές ανάγκες ενός είδους, αλλά το είδος να υφίσταται πίεση είτε από εξωγενή αίτια (ανθρώπινη παρουσία, κλιματολογικές αλλαγές) είτε από την παρουσία φυσικών εχθρών (άρπαγες - predators). Η ύπαρξη σταθερότητας στις πιέσεις αυτές θα επαυξήσει την αποτελεσματικότητα των έργων βελτίωσης ενδιαιτημάτων

Η γνώση αυτών των περιοριστικών παραγόντων και η δυνατότητα εντοπισμού, διαπίστωσης του βαθμού επίδρασης και παρακολούθησης αυτών συμβάλλει στην ύπαρξη ενός βιώσιμου πληθυσμού ενός είδους και στη διατήρηση αυτού του πληθυσμού ώστε να μην χαρακτηρίζεται τρωτό ή απειλούμενο, πέραν από τυχόν δημογραφικά προβλήματα του είδους.
Γενικά τα στοχευμένα έργα βελτίωσης ενδιαιτημάτων για ένα ή περισσότερα είδη αυξάνουν τους πληθυσμούς των ειδών αυτών, αλλά επιδρούν θετικά και στους πληθυσμούς και υπολοίπων ειδών της πανίδας. Ακόμη αποτελούν μια εναλλακτική πρόταση στη διαχείριση των οικοσυστημάτων, που επιδρά θετικά στην περιφερειακή ανάπτυξη και γενικότερα στην τόνωση της οικονομίας της ελληνικής υπαίθρου.
Στην Ελλάδα, αλλά και γενικότερα έχει επικρατήσει ως λογική η προστασία των ειδών να βασίζεται κατά κύριο λόγο σε απαγορεύσεις ανθρώπινων δράσεων και σπανιότερα σε δράσεις διαχείρισης. Επίσης σε θέματα προστασίας της φύσης έμφαση δίνεται στις «προστατευόμενες περιοχές», οι οποίες έχουν κατηγοριοποιηθεί και αντίστοιχα ενσωματωθεί στην εθνική και κοινοτική νομοθεσία.

Όμως η άγρια πανίδα δεν διαβιεί μόνο στις προστατευόμενες περιοχές και χρειάζεται την εκπλήρωση του πολύπτυχου τροφή-νερό-κάλυψη και χώρο για αναπαραγωγή, ώστε να μπορέσει να επιβιώσει καινά αναπτυχθεί. Και αυτό είναι υποχρεωτικό, πέρα από κάθε άλλο νομοθετικό κείμενο ή απόφαση διοικητικής πράξης της Πολιτείας για προστασία.

Πέραν αυτών τα αγροτικά οικοσυστήματα φιλοξενούν είδη της άγριας πανίδας και η κατάσταση αυτών των οικοσυστημάτων, σε συνδυασμό με τις εφαρμοζόμενες γεωργικές πρακτικές επηρεάζουν δραματικά την κατάσταση των πληθυσμών αρκετών ειδών. Στην Ελλάδα η ελληνική ύπαιθρος έχει υποστεί τεράστιες αλλαγές, οι οποίες έχουν επιδράσει στα είδη άγριας πανίδας.
Αντίστοιχες αλλαγές έχουν γίνει και στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, γεγονός που οδήγησε στην εφαρμογή πρακτικών φιλικών προς την άγρια πανίδα, από διάφορους φορείς (όπως οι ενώσεις ιδιοκτητών γης, κυνηγετικές οργανώσεις, ερευνητικά κέντρα, κ.ά), αλλά και στην ένταση της προσπάθειας για ενίσχυση της άγριας πανίδας στα γεωργικά οικοσυστήματα με ενσωμάτωση ειδικών άρθρων σε ευρωπαϊκά νομοθετικά κείμενα.
Συμπληρωματικά επιχειρείται να δοθούν κίνητρα στους χρήστες αυτών των φυσικών πόρων είτε με τα ειδικά αγροπεριβαλλοντκά μέτρα, είτε με επιδοτήσεις και άλλα χρηματοδοτικά μέσα που ευνοούν την ανάπτυξη φιλικών προς την άγρια πανίδα δράσεων.

Γενικότερα στη χώρα μας οι αγρότες καλούνται όχι μόνο να παράγουν προϊόντα σε ανταγωνιστικές συνθήκες παραγωγής και κόστους, αλλά ταυτόχρονα να ικανοποιούν συνθήκες παραγωγής «αγαθών φιλικών προς το περιβάλλον» ή ειδικότερα να παράγουν «περιβαλλοντικά προϊόντα».

Η αναγκαιότητα της εφαρμογής διαχειριστικών δράσεων θα πρέπει να συνδυαστεί με τα διαθέσιμα χρηματοδοτικά μέσα, καθώς είναι κατανοητό ότι χωρίς οικονομικούς πόρους τα έργα βελτίωσης ενδιαιτημάτων δεν μπορούν να εφαρμοστούν.

ΠΗΓΗ : ΠΑΝ-ΘΗΡΑS ΤΗΣ ΚΟΜΑΘ.

ΕΠΑΝΩ-UP

© Giorgio Peppas